KAWALERIA POLSKA - zawartosc

PO STRONIE PAŃSTW CENTRALNYCH.

1.LEGIONY POLSKIE.

Najbardziej sprzyjające warunki do tworzenia wojskowych formacji ochotniczych były w Galicji. 3 sierpnia 1914 roku sformowano 1 kompanie kadrową (144 strzelców) a następnie 2 i 3 w Krakowie (Oleandry). 6 sierpnia 1914 roku I kadrowa wyruszyła do Królestwa Polskiego w celu wywołania powstania antyrosyjskiego. Za nią ruszyła kilkusetosobowa grupa strzelców i drużynników. Oddziały strzeleckie na terenie Królestwa wkrótce utworzyły większą jednostkę wojskową (pięć batalionów piechoty, dwa pododdziały kawalerii, a także pododdziały pomocnicze) zw. grupą Piłsudskiego. Kilka dni wcześniej Piłsudski ogłosił powstanie tajnego i fikcyjnego Rządu Narodowego, podporządkowując mu oddziały strzeleckie (chciał uniezależnić się od KSSN - Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych). Powstania antyrosyjskie w Kongresówce nie wybuchło, a istnienie oddziałów strzeleckich zostało zagrożone. Austriackie władze wojskowe zagroziły ich wcielenie do armii austro – węgierskiej do formacji pospolitego ruszenia lub rozwiązania.

Formalną podstawą powołania ochotniczych oddziałów wojskowych, które zaczęły występować jako Legiony Polskie stanowił rozkaz Naczelnej Komendy Armii austro – węgierskiej z dnia 27.08.1914 roku. Utworzono Legion Wschodni i Legion Zachodni, do którego wcielono grupę Piłsudskiego (w każdym po dwa pułki piechoty złożone z czterech batalionów po 1000 żołnierzy i po dwa lub trzy szwadrony kawalerii). Legiony podporządkowano de facto Naczelnej Komendzie Armii austriackiej. Obowiązywała komenda w języku polskim oraz mundury na wzór strzeleckich. Niżsi oficerowie pochodzili z wyboru a wyżsi byli mianowani przez władze austriackie. Broń i wyposażenie dostarczać mieli Austriacy. Werbunek odbywał się ze wszystkich polskich organizacji wojskowych. W listopadzie1914 roku rozwiązał się Legion Wschodni (pod wpływem Ligi Narodowej), a większość żołnierzy wcielono do armii austro – wegierskiej a z reszty (300) utworzono 3 pułk piechoty. Wkrótce przestał istnieć Legion Zachodni jako zwarta formacja wojskowa, a nazwa Legiony Polskie utarła się dla wszystkich ochotniczych formacji polskich, które później walczyły po stronie Austro – Węgier.

Ułani Władysława Beliny-Prażmowskiego - Limanowa, 8 grudnia 1914 roku (zdjęcia ze zbiorów Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego).

Najwyższym związkiem taktycznym były brygady:

I Brygada Legionów, utworzona 19.12.1914 roku – dowódca Józef Piłsudski – skład:
3 pułki piechoty, dywizjon kawalerii rotmistrza Władysława Beliny – Prażmowskiego, II dywizjon artylerii i pododdziały pomocnicze.
II Brygada Legionów, utworzona 8.05.1915 roku – skład 2 pułk i 3 pułk piechoty, dywizjon kawalerii rotmistrza Zbigniewa Dunina – Wąsowicza, I dywizjon artylerii i pododdziały.
III Brygada Legionów utworzona 8.05.1915 roku – skład 4 pułk piechoty i 6 pułk piechoty, dywizjon kawalerii porucznika Juliusza Ostoi – Zagórskiego, bateria artylerii i pododdziały.

Legiony Polskie traktowano jako formacje pospolitego ruszenia, a ich władzą zwierzchnią była komenda Legionów Polskich. W brygadach Legionów służyło około 25 tys. żołnierzy.

Między J. Piłsudskim a Wł. Sikorskim trwał spór na tle dalszego rozwoju legionów. Niektórzy politycy galicyjscy (i stronnictwa polityczne) uważali, że Galicja połączona z Królestwem Polskim będzie stanowiła trzeci człon monarchii austro – węgierskiej. Tymczasem nastąpiła dominacja Niemiec w bloku państw centralnych a tym samym Legiony Polskie znalazły się w trudnej sytuacji politycznej wraz z Piłsudskim. W miejsce NKN (Naczelny Komitet Narodowy)powołano Centralny Komitet Narodowy, który wysunął postulat niepodległości Polski. Równocześnie Piłsudski hamował rozwój Legionów. Nastąpił kryzys wewnętrzny – obawiano się, że postawa Piłsudskiego zaszkodzi sprawie polskiej i doprowadzi do likwidacji formacji. Rada Pułkowników (propiłsudczykowska) domagała się wyodrębnienia Legionów w samodzielny korpus polski i skierowała go do Naczelnej Komendy armii austro – węgierskiej. Piłsudski podał się do dymisji, którą przyjęto. Po odejściu Piłsudskiego nastąpiła gruntowna reorganizacja Legionów Polskich (I,II,III Brygady), które podlegały Komendzie Legionów Polskich. Podlegały jej również I pułk ułanów majora Beliny – Prażnowskiego i 2 pułk ułanów majora Ostoi – Zagórskiego.

Kawaleria w czasie uroczystości 3 maja – Warszawa, 1917 rok (zdjęcia ze zbiorów Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego).

Ułani 3 szwadronu pod Okormezo- 19 grudnia 1914 roku (zdjęcia ze zbiorów Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego).

Tymczasem patent cesarski (20.09.1916 roku) zapowiedział utworzenie dwudywizyjnego Polskiego Korpusu Posiłkowego. Akt 5 listopada 1916 roku zapowiadał utworzenie wojska polskiego. Powołano Tymczasową Radę Stanu (14.01.1917 rok) (reprezentacje społeczeństwa polskiego wobec niemieckich i austriackich władz) a w niej Komisję Wojskową na czele z J. Piłsudskim. Przyszłe wojsko miały stanowić istniejące już brygady legionowe, a w przyszłości miały tworzyć Polską Siłę Zbrojną pod nadzorem niemieckim (Polnische Wermacht).

Z początkiem 1917 roku formacje legionowe liczące 21 066 legionistów przeszły na etat i zaopatrzenie niemieckie.

2.POLSKA SIŁA ZBROJNA

Proces przekształcania brygad legionowych w Polską Siłę Zbrojną został przerwany w wyniku tzw. kryzysu przysięgowego. J. Piłsudski widząc, że tworzenie wojska polskiego nie postępuje zgodnie z jego i społecznymi dążeniami wydał tajne polecenie odmowy przysięgi legionistów, którą zażądały władze niemieckie I i III brygady odmówiły przysięgi. J. Piłsudski i płk K. Sosnkowski zostali osadzeni w Magdeburgu (w twierdzy). Żołnierzy i podoficerów internowano zaś wyższych oficerów oddano do dyspozycji władz austriackich. Resztę legionistów skierowano do Polskiego Korpusu Posiłkowego.

Legioniści 2 pułku ułanów w czasie kryzysu przysięgowego – lipiec 1917 rok (zdjęcia ze zbiorów Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego).

Po kryzysie przysięgowym w PSZ pozostało 101 oficerów oraz 1 125 podoficerów i szeregowców. Rozbudowa PSZ nie miała szans rozwoju, gdyż postawa społeczeństwa polskiego była antyniemiecka. 1.05.1918 roku w wyniku zabiegów Rady Regencyjnej (po ustąpieniu Tymczasowej Rady Stanu) nastąpiła reorganizacja PSZ. Wszystkie oddziały piechoty scalono w brygadę (dwa pułki po 86 oficerów, 302 podoficerów i 3 278 szeregowych). Dołączono do niej kompanię saperów i zaczęto formować szwadron kawalerii, baterie artylerii i szwadron taborów. 12.10.1918 roku Rada Regencyjna wydała dekret zgodnie, z którym żołnierze PSZ zostali zaprzysiężeni jej jako najwyższej polskiej władzy państwowej i wojskowej. 2.12.1918 roku PSZ liczyły 342 oficerów, 135 podchorążych, 1 007 podoficerów, 7 748 szeregowych; razem 9 232 żołnierzy. Brygada piechoty rozwinęła się w dywizję, szwadron kawalerii w pułk, bateria artylerii w pułk i kompania saperów w batalion. Równocześnie powołano Ministerstwo Spraw Wojskowych.

3.POLSKI KORPUS POSIŁKOWY.

W lipcu 1917 roku PKP wrócił pod rozkazy Naczelnej Komendy armii austro – węgierskiej, do Przemyśla. Ci, którzy odmówili służyć w formacjach legionowych wysłano na front włoski. Trzonem korpusu była II Brygada Legionów uzupełniona resztkami zlikwidowanych pułków. W skład brygady wchodzili: 2 i 3 pułk piechoty, 2 pułk ułanów Jana Dunina – Brzezińskiego, pododdziały i zakłady pomocnicze. Oprócz brygady korpus obejmował kompanię sztabową, kompanię saperów, szkołę oficerów i podoficerów. W styczniu 1918 roku było w korpusie 431 oficerów i ponad 7 000 podoficerów i szeregowych. Po oddaniu ziemi chełmińskiej republice ukraińskiej PKP przerwał front pod Rarańczą (15.02.1918 roku). Na drugą stronę frontu przedarło się 100 oficerów i około 1 500 żołnierzy z II Brygady Legionów.

Legioniści 2 pułku ułanów – Bukowina, między grudniem 1917 roku a styczniem 1918 roku (zdjęcia ze zbiorów Krakowskiego Towarzystwa Fotograficznego).

W styczniu 1817 było 21 066 legionistów(3 750 siedziało w obozach dla internowanych na terenie byłego Królestwa Polskiego, w PSZ służyło 1 750, na froncie włoskim od 3 000 do 4 000, a reszta 6 000 przebywała w ukryciu na obszarze ziem polskich)

W KRÓLESTWIE POLSKIM

1.POLSKA ORGANIZACJA WOJSKOWA.

Na terenie Królestwa Polskiego w chwili wybuchu I wojny światowej w szeregach polskich konspiracyjnych organizacji wojskowych (około 1 000 członków, w tym 700 w drużynach strzeleckich i 300 w związkach strzeleckich). J. Piłsudski chcąc wzmocnić swoją pozycję w legionach doprowadził do utworzenia konspiracyjnej siły zbrojnej opartej na tych organizacjach wojskowych. Powstała Polska Organizacja Wojskowa, której celem była walka o niepodległość (rozbudowywała swoje szeregi gromadząc środki walki i szkoląc swoich członków). Podejmowała akcje dywersyjne i wywiadowcze. Była organizacją antyrosyjską, która za sprzymierzeńców uznawała państwa centralne. W swoich postulatach żądała ustanowienia rządu polskiego i wojska. Działalność jej nie zyskała aprobaty władz niemieckich i wówczas przeszła do opozycji (rozbudowywała kadry tajnej siły zbrojnej do walki z siłami okupacyjnymi państw centralnych). Rozpoczęły się aresztowania jej członków.

Uchylała się jednak od współdziałania z formacjami legionowymi Polskiego Korpusu Posiłkowego i z formacjami Polskiej Siły Zbrojnej. W październiku 1918 roku liczyła około 30 000 członków (w Królestwie 21 717, w Galicji nie ma danych, w Rosji 2 500). W lutym 1918 roku POW zaczęła się tworzyć w zaborze pruskim.

NA ZACHODZIE.

1.ARMIA POLSKA WE FRANCJI.

31.07.1914 roku utworzono w Paryżu Komitet Wolontariuszów Polskich, który rozpoczął akcję werbunkową do wojska. Utworzono pododdział w Bajonnie zwany bajończykami oraz drugi w Rueil zwany ruelczykami. Oba pododdziały wcielono do Legii Cudzoziemskiej (I jako odrębny oddział polski, II nie), bajończycy w walkach na terenie Francji ponieśli ogromne straty i przestali istnieć jako oddział.

Wiosną 1917 roku ponownie przystąpiono do tworzenia wojska polskiego po stronie państw Ententy (obalenie caratu w Rosji). Miała to być Armia Polska we Francji wchodząca w skład armii francuskiej, ale walcząca pod polskimi sztandarami. Miała być wystawiona i wyposażona przez rząd francuski. Możliwości werbunkowe we Francji były skromne. Liczono na ochotników ze Stanów Zjednoczonych. W październiku 1918 roku powstał 1 pułk strzelców. W końcu lutego w szeregach Armii Polskiej we Francji było 10 000 ochotników, tworzono nowe pododdziały zespolone w I Dywizję Strzelców Polskich. 22.06.1918 roku w Szampanii zaprzysiężono uroczyście oddziały polskie i wręczono im sztandary ufundowane przez francuskie miasta (Paryż, Verdun, Belfort i Nancy). Naczelnym wodzem Armii Polskiej został gen. J. Haller. Państwa koalicji uznały Armię Polską za sojuszniczą i współwalczącą siłę zbrojną, co było dodatkowym atutem dla Polski na przyszłej konferencji pokojowej. Zasilili ją ochotnicy z Włoch, USA, Wielkiej Brytanii, Holandii, Brazylii i Szanghaju. W marcu 1919 roku obejmowała:

I Korpus gen. Odry (1 i 2 Dywizja Strzelców Polskich),
III Korpus (3, 6 i 7 Dywizja Strzelców Polskich),
II Korpus (4 i 5 Dywizja Strzelców Polskich formowana w Rosji),
Dywizja szkolna,
7 pułków artylerii,
3 pułki kawalerii,
11 kompanii inżynieryjnych,
4 kompanie kolejowe,
7 eskadr lotniczych,
oddział czołgów,
i odpowiednia liczba jednostek tyłowych.

Armia Polska transportem kolejowym przybyła do kraju (od kwietnia do połowy czerwca) w 1919 roku, w składzie 68 433 żołnierzy.

NA WSCHODZIE.

1.POLSKIE OCHOTNICZE FORMACJE WOJSKOWE ORIENTACJI PROROSYJSKIEJ.

Po odezwie Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza (14.08.1914 roku) zaczęły powstawać oddziały polskie za zgodą władz wojskowych, rosyjskich. Tworzono Legiony Polskie do działań dywersyjno-partyzanckich, które przekształciły się w jednostki armii regularnej. Były to m.in. Legion Puławski, Legion Lubelski oraz dwa szwadrony kawalerii. Oddziały te potraktowano jako pospolite ruszenie. Pierwszy z nich przemianowano na 739 Drużynę Nowoaleksandryjską (Puławy-Nowa Aleksandria) a drugą na 740 Drużynę Lubelską zaś oba szwadrony na 115 i 116 sotnie konne. Następnie po ciężkich bojach 7 oficerów i 105 szeregowych przeniesiono do Bobrujska by stanowić zalążek przyszłych polskich formacji.

2.POLSKIE FORMACJE WOJSKOWE W CARSKIEJ ROSJI.

Pod wpływem obietnic dotyczących autonomii Królestwa Polskiego pod berłem cara nastąpił dalszy rozwój polskich ochotniczych formacji wojskowych. 24.09.1915 roku powołano Brygadę Strzelców Polskich (w Bobrujsku) w składzie 4 batalionów strzelców, dywizjon ułanów ppłk Obucha-Woszczatyńskiego, kompania saperów, batalion zapasowy, szpital polowy i czołówka sanitarna nr 70. Znaczną część stanowisk sztabowych zajęli Rosjanie. Komenda polska i skład narodowy stanowiły jednak o jej polskim charakterze. Wyposażona była podobnie jak oddziały rosyjskie (bez artylerii). Wiosną 1916 roku Brygada liczyła 4 000 żołnierzy. Przydzielono ją do Moskiewskiego Korpusu Grenadierów. W styczniu 1917 roku rozwinęła się w Dywizję Strzelców Polskich (4 pułki strzelców, dywizjon ułanów, kompania saperów, pododdziały i zakłady pomocnicze bez artylerii).

3.POLSKIE PRAWICOWE FORMACJE WOJSKOWE W ROSJI.

Po obaleniu caratu w Rosji rozpoczął się nowy okres w rozbudowie polskich sił zbrojnych. Zwolennicy tworzenia wojska nurtu prawicowego (Narodowa Demokracja i Stronnictwo Polityki Realnej) utworzyli Naczelny Komitet Wojskowy i za zgodą wodza armii rosyjskiej (gen. Korniłow) zaczęto formować I Korpus Polski pod dowództwem gen. Dowbór-Muśnickiego. (Złożony m.in. z trzech brygad strzeleckich, trzech brygad artylerii, dywizjonu moździerzy, dywizjonu artylerii ciężkie, pułku artylerii) Miał walczyć z wojskami państw centralnych i był częścią armii rosyjskiej.

Po upadku Rządu Tymczasowego próbowano tworzyć wojsko neutralne wobec armii rosyjskiej, które byłoby sojusznikiem państw koalicji. Miały go stanowić trzy Korpusy Polskie, do których napływ ochotników był utrudniony. W I Korpusie Polskim (formowanym na Białorusi) w połowie 1918 roku było 29 000 żołnierzy. Składał się z 1, 2 i 3 dywizji strzelców, 1 Krechowieckiego Pułku Ułanów płk Bolesława Mościckiego, 2 pułku ułanów płk Stefana Suszyńskiego, 3 pułku ułanów płk Zygmunta Łempickiego, 1 i 2 brygady artylerii, dywizjonu artylerii ciężkiej, dywizjonu moździerzy, 1 pułku inżynieryjnego oraz brygady zapasowej, pododdziałów i zakładów tyłowych. Formacja ta walczyła przeciwko armii czerwonej a po przejściu na stronę niemiecką została rozwiązana.

II Korpus Polski (formowany w Besarabii) do marca 1918 roku liczył 4 000 żołnierzy (w jego skład weszła II Brygada Legionów) Został rozbity przez Niemców w bitwie pod Kaniowem (11.05.1918 roku).
W III Korpusie Polskim (formowanym na Ukrainie) w styczniu 1918 roku było 3 000 żołnierzy (kilkanaście pododdziałów piechoty, kawalerii, taborów i dwa pododdziały sanitarne). Brał udział w rewolucji agrarnej na Ukrainie, zagrożone oddały się do dyspozycji wojsk austro-węgierskich. Został internowany a następnie rozbity. Pozostałe siły utworzyły tzw. Lekką Brygadę (dowódca J.Rommel) III Korpusu Polskiego licząc około 2 000 żołnierzy w formacjach głównie kawaleryjskich. W czerwcu 1918 roku zostały rozbrojone.

Inicjatorem nowego etapu tworzenia prawicowych formacji wojskowych (początek czerwca 1918 roku) był gen. Lucjan Żeligowski. Na Kubaniu powstała Brygada Strzelców Polskich (później 4 dywizja strzelców), przetransportowana do Odessy, zaliczona formalnie w skład Armii Polskiej we Francji (około 4 000 żołnierzy), wkroczyła do kraju (przez Rumunię – Czerniowce) i weszła w skład 10 dywizji piechoty Wojska Polskiego.

W skład Armii Polskiej we Francji zaliczono też oddziały wojskowe formowane na Powołżu (płk W. Czuma) i na Syberii, których trzonem była 5 dywizja strzelców (płk K. Rumsza)

Formacje syberyjskie walczące przeciw Armii Czerwonej liczyły w szczytowym okresie 10 772 żołnierzy (walczyły z korpusem czesko-słowackim). Zostały rozbite 10.01.1920 roku w rejonie Krasnojarska. Ich szczątki wróciły do kraju w liczbie 920 żołnierzy (w tym 120 oficerów). Pół roku wcześniej (grudzień 1919 roku) wrócił też oddział zwany murmańczykami z północnej Rosji (400 żołnierzy).

4.POLSKIE REWOLUCYJNE FORMACJE WOJSKOWE.

Pierwszą polską formacją rewolucyjną był I Polski Rewolucyjny Pułk. Powstał on z 17 tysięcznego pułku zapasowego Dywizji Strzelców Polskich, który przeciwstawił się wcieleniu do I Korpusu Polskiego i stanął po stronie rewolucji. Został podporządkowany dowództwu Moskiewskiego Okręgu Wojskowego i odpowiednio wyposażony w broń i sprzęt wojskowy. Rozwiązano go 30.12.1917 roku, gdyż odmówił walki przeciw Centralnej Radzie Ukraińskiej.

Po zwycięstwie władzy radzieckiej powstawały nowe formacje np. w Mińsku Polski Batalion Rewolucyjny (z żołnierzy I Korpusu Polskiego), czy w Witebsku Polski Rewolucyjny Dywizjon Artylerii Ciężkiej im. 1 stycznia. Liczne oddziały polskie tworzono w 8 Armii Frontu Rumuńskiego. Do Charkowa wysłano oddział kawaleryjski Piotra Borewicza. Tworzono też oddziały polskie wchodzące w skład Armii Czerwonej np. Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawski. Miał on być zalążkiem siły zbrojnej stanowiącej część składową Armii Czerwonej (m.in. ochotnicy z rozbitego II Korpusu Polskiego). Równocześnie w Moskwie sformowano 3 Rewolucyjny Pułk Lubelski i Mazowiecki Pułk Ułanów; szwadron ułanów w Borysoglebsku i oddział piechoty w Saratewie.

Utworzono następnie główną formację Zachodnią Dywizję Strzelców, którą tworzyły trzy brygady:

I Brygada Strzelców – Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawski, 3 Rewolucyjny Pułk Siedlecki, Warszawski Pułk Huzarów i I dywizjon artylerii lekkiej, II Brygada Strzelców – 2 Rewolucyjny Pułk Lubelski, 4 Rewolucyjny Pułk Warszawski, Mazowiecki Pułk Ułanów, II dywizjon artylerii lekkiej, III Brygada Strzelców - 5 Rewolucyjny Pułk Wileński, 6 Rewolucyjny Pułk Grodzieński, Warszawski Pułk Huzarów, III dywizjon artylerii.

Do Zachodniej Dywizji Strzelców należał oddział zwiadowców konnych, batalion łączności, batalion inżynieryjny, park samochodowy, grupa lotnicza, szpital polowy, oddział sanitarny i oddział weterynaryjny. Z Dywizją związane były też Polska Rota Rewolucyjna w Irkucku, Polski Oddział Zbiorczy w Usmamu, Polski Oddział Straży Kolejowej w Pietrozawodsku, Polski Oddział Straży Kolejowej w Woroneżu, batalion polski w Orle i Drużyna Polska w Odessie. 9.06.1919 roku Zachodnia Dywizja Strzelców została przemianowana na 52 dywizje Strzelców Armii Czerwonej i przestała istnieć jako formacja polska.

Liczba Polaków walczących w obronie rewolucji prawdopodobnie wynosiła ponad 100 tys.

Klucze:
Publikacja 2004-12-19 21:46:52 ( 21533 )

[ Wróć ]